Arapça sayılar (العدد), sözdiziminde kendine özgü kuralları olan bir isim grubudur. Sayıların gramer incelemesi iki ana başlık altında ele alınır: yapı (sîğa) ve meyyiz (temyiz). Meyyiz, sayının kaç birimi nitelendirdiğini açıklayan, çoğunlukla mansûb gelen isimdir. Sayılar 1-2, 3-10, 11-19, onluklar (20-90), yüzler ve binler olarak gruplandırılır.

Türleri ve Temel Kuralları

• 1 ve 2 (وَاحِد / اِثْنَان): Sayıldıkları isimle tam cinsiyet uyumu yapar; ayrı bir meyyiz gerektirmez, sayı sıfat olarak gelir. İkil (müsennâ) için اِثْنَانِ / اِثْنَيْنِ kullanılır.
• 3-10: Cinsiyet uyumsuzluğu (mugâyere/mubâyene) kuralı geçerlidir: sayılan isim müzekker ise sayı müennes, müennes ise müzekker gelir. Meyyiz, muttasıl (bitişik) ve mecrûr çoğul olarak gelir: ثَلَاثَةُ رِجَالٍ (üç adam), ثَلَاثُ نِسَاءٍ (üç kadın).
• 11 ve 12: Her iki parça da sayılan isimle cinsiyet uyumu yapar. Meyyiz mansûb müfret gelir: أَحَدَ عَشَرَ رَجُلًا. 12 sayısında ilk kısım müsennâ kalıbında çekilir (اِثْنَا عَشَرَ / اِثْنَيْ عَشَرَ).
• 13-19: Birler basamağı mugâyere, onlar basamağı (عَشَر) muvâfaka yapar. Meyyiz mansûb müfret gelir: خَمْسَةَ عَشَرَ كِتَابًا.
• Onluklar (20-90): Mugâyere kuralı uygulanmaz; tek bir kelime gelir ve i'râbda müzekker sâlim çoğul gibi çekilir (عِشْرُونَ / عِشْرِينَ). Meyyiz mansûb müfret gelir.
• Yüzler ve binler: مِئَة ve أَلْف müfretle muzâf terkibinde gelir; meyyiz müfret mecrûr olur: مِئَةُ رَجُلٍ, أَلْفُ دِينَارٍ.
• Meyyizin i'râbı: 3-10'da mecrûr çoğul, 11'den 99'a kadar mansûb müfret, 100 ve 1000'de mecrûr müfrettir.

Kur'an'dan Örnekler

إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِندَ اللَّهِ اثْنَا عَشَرَ شَهْرًا (et-Tevbe 9:36) — "Allah katında ayların sayısı on ikidir." İ'râb: اثْنَا عَشَرَ, عِدَّةَ kelimesinin haberi olarak merfû'dur; اثْنَا müsennâ olduğundan ref' alâmeti elif'tir; عَشَرَ mebni olup terkibi bozulmaz. شَهْرًا mansûb müfret meyyizdir.

وَوَاعَدْنَا مُوسَىٰ ثَلَاثِينَ لَيْلَةً وَأَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ (el-A'râf 7:142) — "Mûsâ ile otuz gece sözleştik, onu on ile tamamladık." İ'râb: ثَلَاثِينَ onluk sayı olup müzekker sâlim çoğul gibi çekilir; burada mef'ûlün bih olduğundan ثَلَاثِينَ (yâ ile) mansûbtur. لَيْلَةً mansûb müfret meyyizdir. بِعَشْرٍ'de عَشْر, meyyizi mahzûf (لَيَالٍ) müennes sayısıdır; câr-mecrûr mef'ûl konumundadır.

سَخَّرَهَا عَلَيْهِمْ سَبْعَ لَيَالٍ وَثَمَانِيَةَ أَيَّامٍ حُسُومًا (el-Hâkka 69:7) — "Onu yedi gece sekiz gün aralıksız üzerlerine musallat etti." İ'râb: سَبْعَ, mef'ûlün bih olarak mansûbtur; mugâyere kuralı gereği müennes isim olan لَيَالٍ (geceler) için müzekker kalıp سَبْع kullanılmıştır. لَيَالٍ mecrûr çoğul meyyizdir. ثَمَانِيَةَ müzekker أَيَّامٍ (günler) için müennes kalıp olarak mugâyere kuralına uyar; meyyizi أَيَّامٍ mecrûr çoğuldur.

Notlar

• El-Galâyînî, sayıların i'râbını Câmiu'd-Dürûs'ta ayrıntılı işler; 3-10 arası sayıların mugâyeresini "Arapçanın en çok karıştırılan konularından" sayar.
• İbn Mâlik, Elfiyye'sinde a'dâdı "بَابُ الْعَدَدِ" başlığıyla ele alır ve meyyizin i'râbını veciz kurallarla özetler.
• Kur'an'da sayılar hem belirli (muzâf veya elif-lâm'lı) hem belirsiz olarak kullanılır; i'râb konumu cümle içindeki işlevine göre değişir.