Kalb-i mekânî (القلب المكاني), bir kelimedeki iki harfin özgün sırasını korumak yerine yerlerinin birbirleriyle değiştirilmesi işlemidir. Arap dil bilginleri bu olayı tasrîf ilminin konuları arasında ele alır; zira kelimeyi oluşturan harflerin dizilişi değişmekte, ancak kökün aynı harflerini barındıran yeni bir telaffuz biçimi ortaya çıkmaktadır. Sîbeveyhi ve el-Galâyînî başta olmak üzere klasik dilciler, bu tür dönüşümlerin kıyasî (kurallı) değil semâî (işitmeye dayalı, naklî) olduğunu vurgular; yani her sözcük için kalb uygulanamaz, yalnızca Arapların kullandığı şekliyle sabit olan örnekler geçerlidir.

Türleri ve Temel Kuralları

• Hemze-vav/yâ kalbı: Kurallı hemze dönüşümlerinin ötesinde, bazen و veya ي ile hemze yer değiştirir. Örneğin أَيِسَ (ümitsiz kalmak) kökü ile يَئِسَ aynı anlamdadır; birinde أ önde iken diğerinde ي öne geçmiştir.
• Vav-yâ kalbı: Fiil ve isim kalıplarında و ile ي yer değiştirebilir. أَيِسَ / أَوِسَ örneğinde olduğu gibi aynı kökün iki farklı diyalekt biçimi bu yolla açıklanır.
• Aslî harf kalbı (nadir türler): Daha seyrek olmakla birlikte, birbirine yakın mahrece sahip iki aslî harfin yer değiştirdiği örnekler de mevcuttur; جَذَبَ / جَبَذَ (çekmek) çifti buna klasik bir örnektir.
• Semâî oluşu: Kalb-i mekânî kıyasla üretilemez; hangi kelimelerde geçerli olduğu yalnızca Arap kullanımından (isti'mâl) tespit edilir. Bu sebeple dilciler her kalb örneğini ayrıca nakleder.
• İ'lâl ile ilişkisi: Kalb-i mekânî zaman zaman i'lâl (illet harfi dönüşümü) işlemlerinden önce uygulanır; çünkü harflerin yeni sıralanışına göre i'lâl kuralları devreye girer.

Kur'an'dan Örnekler

إِنَّهُمْ يَرَوْنَهُ بَعِيدًا ۝ وَنَرَىٰهُ قَرِيبًا — el-Meâric 70:6-7. Türkçe anlamı: "Onlar onu uzak görürler; biz ise onu yakın görürüz." İ'râb: يَرَوْنَهُ fiilinin kökü ر-أ-ي'dir. Muzâri çekimde hemze düşmüş, يَرْأَى biçiminden önce hemzenin harekesi önceki harfe nakledilmiş, ardından illet harfi olan ي vavlı cemde erime yaşamıştır. Klasik dilcilerin bir kısmı bu süreçte kalb-i mekânîye başvurarak أ ile ي'nin yer değiştirmesini açıklar; يَرَوْنَ merfû muzâri, vav fâil, nûn ref alâmeti, hâ mef'ûl bih.

أَفَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا — er-Ra'd 13:31. Türkçe anlamı: "İman edenler hâlâ ümitsizliğe düşmediler mi / anlamadılar mı?" İ'râb: يَيْأَسَ fiilinin kökü ي-أ-س'tir; bu kök, daha yaygın olan أَيِسَ (أ-ي-س kökü) ile anlam bakımından özdeştir ve dilciler ikisini kalb-i mekânî ilişkisi içinde değerlendirir. يَيْأَسِ meczûm muzâri (لَمْ ile); الَّذِينَ fâil, mevsûl isim, merfû.

وَلَا تَيْأَسُوا مِن رَّوْحِ اللَّهِ — Yûsuf 12:87. Türkçe anlamı: "Allah'ın rahmetinden ümit kesmeyin." İ'râb: تَيْأَسُوا nehiy üslubunda meczûm muzâri; vav fâil zamiri, merfû. مِن رَّوْحِ اللَّهِ câr-mecrûr terkibi, fiile müteallık. Bu ayette kök ي-أ-س olup yukarıdaki kalb-i mekânî örneğiyle (أَيِسَ ~ يَئِسَ) paralel biçimde incelenir.

Notlar

• Kalb-i mekânî, i'lâl ve ibdâlden ayrı bir kavramdır: İ'lâlde illet harfi başka bir illet harfine dönüşür; ibdâlde bir harf tamamen farklı bir harfle değiştirilir; kalb-i mekânîde ise aynı harfler korunur, yalnızca yerleri değişir.
• İbn Mâlik, Elfiyye'sinde kalb-i mekânîyi i'lâl bölümünde işlerken el-Galâyînî Câmiu'd-Dürûs'ta konuyu müstakil bir sarf hadisesi olarak ele alır.
• Kur'an kıraatlerinde bazı kıraat varyantları kalb-i mekânîyle açıklanmış olmakla birlikte kıraat tercihleri kıyasa değil rivayete dayandığından bu açıklamalar tartışmalıdır.