İzâfet (الإضافة), bir ismin (muzâf / مُضَاف) başka bir isme (muzâfun ileyh / مُضَافٌ إِلَيْهِ) nispet edilmesiyle oluşan gramer bağıdır. Bu bağda muzâfun ileyh her zaman cer hâlinde bulunur; muzâf ise tenvinini ve —önceden almışsa— belirlilik lâmını (أل) kaybeder. İzâfet, anlam bakımından genellikle sahiplik, aitlik ya da cins/niteleme ilişkisi ifade eder.

Türleri ve Temel Kuralları

• Hakiki (mânevî) izâfet (إضافة مَعْنَوِيَّة): Muzâfa belirlilik veya anlam tahsisi kazandırır. Muzâf, muzâfun ileyhin belirli ya da belirsiz olmasına göre belirli veya belirsiz hâl alır. Örn. كِتَابُ الطَّالِبِ (öğrencinin kitabı — belirli), كِتَابُ طَالِبٍ (bir öğrencinin kitabı — belirsiz).
• Lafzî izâfet (إضافة لَفْظِيَّة): Sıfat-ı müşebbehe, ism-i fâil veya ism-i mef'ûl türündeki muzâfın muzâfun ileyhe izâfe edilmesidir; yalnızca lafzî kolaylık sağlar, gerçek anlamda belirlilik kazandırmaz. Örn. حَسَنُ الوَجْهِ (yüzü güzel).
• Muzâf tenvin almaz: İzâfet kurulduğu anda muzâftaki tenvin ve lâm-ı ta'rîf düşer.
• Muzâfun ileyhin i'râbı: Her durumda mecrûr olur; cer alameti isme göre kesra, çoğul türlerine göre ya ve fethadır.
• Muzâf ile muzâfun ileyh arasına herhangi bir kelime girmez (istisnâî zarûret-i şiir hâlleri dışında).
• Muzâfun ileyh zamiri olabilir: كِتَابُهُ (onun kitabı) yapısında muttasıl zamir muzâfun ileyh görevindedir.

Kur'an'dan Örnekler

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ (Fâtiha 1:1) — "Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla." İ'râb: بِ harf-i cer; اسْم mecrûr (muzâf); اللَّه muzâfun ileyh, mecrûr (kesra ile). Tüm ibare câr-mecrûr olup mahzûf bir habere ya da fiile taalluk eder. الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ ise اللَّه için sıfat, mecrûrdur.

إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ (el-Hicr 15:42) — "Şüphesiz kullarım üzerinde senin hiçbir hâkimiyetin yoktur." İ'râb: عِبَادِي izâfet terkibi; عِبَاد muzâf ve إِنَّ'nin ismi (mensûb, ref' mahallinde değil; inne'nin ismi olarak mansûb), يَاء mütekellim muzâfun ileyh konumunda zamirdir ve mahallen mecrûrdur.

وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ (Âl-i İmrân 3:189) — "Göklerin ve yerin mülkü Allah'a aittir." İ'râb: مُلْكُ mübtedâ, merfû (damme); muzâf olduğu için tenvin almamıştır. السَّمَاوَاتِ muzâfun ileyh, mecrûr (kesra); الْأَرْضِ atıf yoluyla mecrûr. Haber ise öne geçmiş câr-mecrûr olan وَلِلَّهِ'dir.

Notlar

• el-Galâyînî, Câmiu'd-Dürûs'ta izâfeti "muzâfın muzâfun ileyhle cer harfi takdiri üzere bağlanması" (نِسْبَةُ اسْمٍ إِلَى اسْمٍ عَلَى تَقْدِيرِ حَرْفِ الجَرِّ) şeklinde tanımlar ve bu takdirî harf çoğunlukla لِ, bazen فِي veya مِن'dir.
• İbn Mâlik Elfiyye'de (وَانْوِ مِنْ أَوْ فِي إِذَا لَمْ يَصْلُحِ اللَّامُ beytinde) lâmın geçersiz kaldığı durumlarda مِن veya فِي takdir edileceğini açıklar.
• Kur'an tilâvetinde muzâfın doğru okunması, âyetin i'râbını ve dolayısıyla anlamını doğrudan etkiler; bu sebeple izâfet terkiplerini tanımak tecvid ve tefsir açısından kritik önem taşır.