İ'lâl (الإعلال), illetli harfler denen elif, vav ve ye'nin (أحرف العلة: ا، و، ي) bir kelime içinde yerlerine, harekelere ve komşu harflere göre değiştirilmesi, birbirine kalb edilmesi, harekesinin başka bir harfe nakledilmesi veya büsbütün düşürülmesidir. İ'lâlin temel amacı tahfîf'tir: ağır ve telaffuzu güç ses dizilerini daha akıcı hâle getirmek.

Türleri ve Kuralları

• İ'lâl bi'l-kalb (قلب): İllet harfinin başka bir illet harfine dönüştürülmesidir. Örneğin vav veya ye, kendinden önce gelen harekeler nedeniyle elife kalb edilir: قَالَ kelimesinin aslı قَوَلَ'dir; vav üstün taşıdığı ve öncesinde de üstün bulunduğu için elif'e kalb edilmiştir.
• İ'lâl bi'n-nakl (نقل): İllet harfinin harekesi, yan yana bulunduğu sakin bir harfe nakledilir. Örneğin يَقُومُ fiilinin aslı يَقْوُمُ'dur; vav'ın ötresi kaf'a nakledilmiş, vav sakin bırakılmıştır.
• İ'lâl bi'l-hazf (حذف): İllet harfinin belirli durumlarda (iki sakin yan yana geldiğinde veya cezm hâlinde) düşürülmesidir. Örneğin لَمْ يَقُلْ'ün aslı لَمْ يَقُولْ'dür; cezmden dolayı vav hazf edilmiştir.
• İ'lâl bi'l-iskân (إسكان / تسكين): Hareket güçlüğünü gidermek için illet harfinin harekesi alınarak sakin bırakılmasıdır; çoğunlukla kalb veya hazf için zemin hazırlar.

Kur'an'dan Örnekler

قَالَ رَبِّي يَعْلَمُ الْقَوْلَ فِي السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ — el-Enbiyâ 21:4. Türkçe anlamı: "Rabbim, gökte ve yerde söylenen her sözü bilir." İ'râb ve i'lâl: قَالَ mâzî fiil, fâili müstetir (هو). Kelimenin aslı قَوَلَ'dir; vav harfi üstün taşıdığı ve öncesinde de fethalı bir harf bulunduğu için i'lâl bi'l-kalb kuralıyla elif'e (ا) kalb edilmiştir.

وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُوًا أَحَدٌ — el-İhlâs 112:4. Türkçe anlamı: "Hiçbir şey O'nun dengi değildir." İ'râb ve i'lâl: يَكُنْ meczûm muzâri fiildir; aslı يَكُونُ'dur. لَمْ ile cezm yapıldığında iki sakin yan yana geldiğinden vav i'lâl bi'l-hazf ile düşürülmüş, fiilin sonuna cezmî sükûn getirilmiştir.

يَوْمَ لَا يَنفَعُ مَالٌ وَلَا بَنُونَ — eş-Şuarâ 26:88. Türkçe anlamı: "Malın ve oğulların fayda vermeyeceği gün." İ'râb ve i'lâl: بَنُونَ kelimesinin tekili اِبْنٌ'dir; bu kelimenin aslında illet harfi yoktur. Ancak çoğulunun isim olarak türetildiği بَنِين / بَنُون formlarının kökündeki بَنَو yapısında vav'ın harekenin nakliyle sakinleşip çoğul ekine kaynaşması, i'lâl bi'n-nakl ve hazf süreçlerini yansıtır. بَنُونَ bu cümlede lâ'nın ismine atfedilmiş olup merfu ve vâv'ı ref alametidir.

Notlar

• İ'lâl, yalnızca fiil ve türevlerinde değil isimlerde de gerçekleşir; ancak fiillerde daha düzenli kurallara tabidir.
• İ'lâl kuralları ile ibtidâl (harf değişikliği) ve idgâm (şedde) kuralları birbirini tamamlar; bazen aynı kelimede birden fazla kural birlikte işler.
• İ'lâle konu olan fiiller fiil-i mu'tell (الفعل المعتل) olarak sınıflandırılır: misâl (وَعَدَ), ecvef (قَالَ), nâkıs (دَعَا) ve lefîf (وَقَى) olmak üzere dörde ayrılır.