Arapçada olumsuzluk, nefy edatları (أدوات النفي) aracılığıyla sağlanır. Bu edatlar; olumsuzladıkları cümlenin türüne (isim/fiil), zamanına (mâzî/muzâri/gelecek) ve anlamsal inceliklerine göre farklılaşır. Başlıca nefy edatları şunlardır: لا، لَنْ، لَمْ، لَمَّا، مَا، لَيْسَ، إِنْ.

Türleri ve Kuralları

• لا (lâ): Muzâri fiili merfû bırakarak şimdiki/geniş zamanı olumsuzlar (nefiy lâ'sı). İsim cümlesini olumsuzlarken "lâ-i nâfiye li'l-cins" işleviyle de kullanılır; bu durumda ismi mansûb yapar (haberinin mahzuf veya melfûz olmasına göre amel eder).
• لَنْ (len): Muzâri fiili nasb ederek geleceği kesin biçimde olumsuzlar.
• لَمْ (lem): Muzâri fiili cezm ederek geçmiş zamanı olumsuzlar; fiilin anlamını mâzîye çevirir.
• لَمَّا (lemmâ): لَمْ gibi muzâri fiili cezm eder; olumsuzluğun konuşma anına dek sürdüğünü ve beklentinin hâlâ devam ettiğini bildirir.
• مَا (mâ): Hem fiil hem isim cümlesini olumsuzlar. Hicaz lehçesinde (Kur'an'daki kullanımıyla mâ el-Hicâziyye) "leyse" gibi amel ederek ismi merfû, haberi mansûb yapar.
• لَيْسَ (leyse): Nâkıs fiil olup isim cümlesini olumsuzlar; ismi merfû (ismu leyse), haberi mansûb (haberu leyse) yapar.
• إِنْ (in): Nadir kullanılan hafif bir nefy edatıdır; genellikle إِلَّا ile birlikte gelir ve cümleye hasr/istisna anlamı katar.

Kur'an'dan Örnekler

لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّىٰ تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ (Âl-i İmrân 3:92) — "Sevdiklerinizden harcamadıkça iyiliğe (gerçek erdeme) asla ulaşamazsınız." İ'râb: لَنْ nefy ve nasb harfi; تَنَالُوا muzâri fiil, لَنْ ile mansûb, alameti نون'un hazfedilmesidir; الْبِرَّ mef'ûlün bih, mansûb.

لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ (İhlâs 112:3) — "O, doğurmadı ve doğurulmadı." İ'râb: لَمْ nefy ve cezm harfi; يَلِدْ muzâri fiil, لَمْ ile meczûm, alameti sükûndur; fâili müstetir (هو); يُولَدْ da aynı şekilde meczûm, meçhul (mebni li'l-meçhûl) muzâri.

مَا هَٰذَا بَشَرًا (Yûsuf 12:31) — "Bu bir insan değil!" İ'râb: مَا Hicâziyye olup "leyse" gibi amel etmiş; هَٰذَا ismu mâ, merfû (mahallen); بَشَرًا haberu mâ, mansûb.

لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ (Bakara 2:177) — "İyilik, yüzlerinizi doğuya ve batıya çevirmeniz değildir." İ'râb: لَيْسَ nâkıs fiil; haberi الْبِرَّ öne alınmış, mansûb; ismi ise أَنْ تُوَلُّوا masdar te'vilindeki müevvel masdar olup merfûdur (haberin takdim-ismin tehir edilmesi câizdir).

Notlar

• El-Galâyînî, nefy edatlarını Câmiu'd-Dürûs'ta fiil cümlesi nefyi ve isim cümlesi nefyi olarak iki ana başlık altında inceler; amel bakımından harf-fiil ayrımına dikkat çeker.
• لا nâfiyenin "lâ-i nâfiye li'l-cins"ten ayrımı sözdizimsel bağlama göre belirlenir: ismin nekre ve sınıf bildirip bildirmediğine bakılır.
• Kur'an kıraatlerinde مَا'nın Temîm lehçesine göre (amelsiz) kullanımı da görülür; bu durumda haber mansûb değil merfû kalır.