Atf-ı nesak (عطف النَّسَق), bir harf-i atf (حرف العطف) vasıtasıyla bir kelimenin (ma'tûf) kendisinden önceki kelimeye (ma'tûfun aleyh) bağlanması işlemidir. Ma'tûf, her zaman ma'tûfun aleyhin i'râbını alır; yani mübtedâya atfedilen kelime ref', mef'ûle atfedilen ise nasb hâlinde olur.

Harf-i Atf Türleri ve Kuralları

• وَ (vav): Mutlak ortaklık bildirir; sıra ve eşzamanlılık gözetmez. En yaygın atıf harfidir.
• فَ (fe): Tertip ve hemen ardındalık (ta'kîb) ifade eder; olayların art arda gerçekleştiğini gösterir.
• ثُمَّ (sümme): Tertip bildirir; ancak iki unsur arasında bir zaman aralığı (tüm/mühlet) olduğuna işaret eder.
• أَوْ (ev): Şüphe, tahyir (seçenek) ya da ibaha (mubah kılma) ifade eder.
• أَمْ (em): Genellikle soru cümlelerinde tercih sorar; muttasıl ve munkatı' olmak üzere iki türü vardır.
• بَلْ (bel): İdrâb (vazgeçme/düzeltme) harfidir; önceki hükmü bırakıp sonrakini isbat eder.
• لَا (lâ): Atfedilen kelimeyi hükümden dışlar; ma'tûfun aleyhi isbat, ma'tûfu nefy eder.
• لَكِنْ (lâkin): İstidrak (düzeltici bağlaç) harfidir; önceki olumsuz ya da çelişkili bir ifadenin ardından gelir.
• حَتَّى (hattâ): Gaye ya da aşamalı geçiş bildirir; ma'tûf çoğunlukla bir bütünün parçasıdır.
• Temel kural: Ma'tûf, ma'tûfun aleyhin i'râbına uyar; aradaki harf-i atf zaid sayılmaz, anlam değiştirir.

Kur'an'dan Örnekler

إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ وَإِيتَاءِ ذِي الْقُرْبَىٰ — Nahl 16:90. Anlamı: "Şüphesiz Allah, adaleti, ihsanı ve yakınlara vermeyi emreder." İ'râb: الْعَدْلِ harf-i cerr بِ'nin mecrûru; الْإِحْسَانِ, vav-ı atf ile الْعَدْلِ'e atfedilmiş ma'tûf olup cer hâlindedir; إِيتَاءِ de aynı şekilde vav ile atfedilmiş, mecrûr ma'tûftur.

خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ — En'âm 6:1. Anlamı: "Gökleri ve yeri yarattı." İ'râb: السَّمَاوَاتِ, fiil خَلَقَ'in mef'ûlü bih olup mansûbdur; الْأَرْضَ, vav-ı atf ile السَّمَاوَاتِ'e atfedilmiş ma'tûf olup aynı şekilde nasb hâlindedir.

فَمَن يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُۥ ۝ وَمَن يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُۥ — Zilzâl 99:7-8. Anlamı: "Kim zerre kadar hayır işlerse onu görür; kim de zerre kadar şer işlerse onu görür." İ'râb: İkinci cümledeki وَمَن يَعْمَلْ, vav-ı atf ile birinci cümleye (فَمَن يَعْمَلْ) cümle düzeyinde atfedilmiştir; bu, atf-ı cümle ale'l-cümle (cümlenin cümleye atfı) örneğidir ve ma'tûfun aleyh ile aynı yapıyı paylaşır.

وَلَا تُطِعِ الْكَافِرِينَ وَالْمُنَافِقِينَ — Ahzâb 33:1. Anlamı: "Kâfirlere ve münafıklara itaat etme." İ'râb: الْكَافِرِينَ, nehiy fiili تُطِعْ'in mef'ûlü bih olup mansûbdur; الْمُنَافِقِينَ, vav-ı atf ile ona atfedilmiş ma'tûf olup yine nasb hâlindedir.

Notlar

• El-Galâyînî, atf-ı nesak ile atf-ı beyan arasındaki farkı şöyle özetler: Atf-ı nesak bir harf gerektirirken atf-ı beyan harfsizdir ve ma'tûfun aleyhi açıklar.
• İbn Mâlik, Elfiyye'sinde harf-i atfları tertip, ta'kîb ve müşârekete göre tasnif ederek her birinin anlam inceliklerini ayrı beyitlerde işler.
• Zamire atıf yapılacağında, özellikle muttasıl zamir söz konusu olduğunda fasıl (munfasıl) zamiri araya girerek atıf mümkün kılınır; örn. اسْكُنْ أَنتَ وَزَوْجُكَ (Bakara 2:35).