Arapça kelimeler, kök harflerinin yapısına göre sahîh (الصَّحِيح) ve mu'tel (المُعْتَلّ) olmak üzere iki ana gruba ayrılır. Kök harflerinin hiçbiri harf-i illet (و, ي, ا) olmayan kelimelere sahîh; kök harflerinden en az biri harf-i illet olan kelimelere ise mu'tel denir. Sahîh kelimeler çekimde genel kurallara uyarken, mu'tel kelimeler hazf (düşürme), kalb (dönüştürme) ve iskân (harekesizleştirme) gibi özel ses değişimlerine uğrar.

Türleri / Kuralları

• Sahîh (الصَّحِيح): Kök harflerinin hiçbiri harf-i illet, hemze veya şedde taşımayan kelimelerdir (örn. كَتَبَ، ضَرَبَ). Kendi içinde üçe ayrılır: sâlim (سَالِم – hemze ve şeddesiz, örn. نَصَرَ), mehmûz (مَهْمُوز – kökünde hemze bulunan, örn. أَخَذَ، سَأَلَ) ve mudaaf (مُضَاعَف – iki kök harfi aynı olan, örn. مَدَّ، رَدَّ).
• Mu'tel (المُعْتَلّ): Kök harflerinden en az biri و veya ي olan kelimelerdir. Dört alt türü vardır:
  • Misâl (مِثَال): İlk kök harfi harf-i illet; örn. وَعَدَ، يَسَرَ.
  • Ecvef (أَجْوَف): Orta kök harfi harf-i illet; örn. قَالَ (ق و ل)، بَاعَ (ب ي ع).
  • Nâkıs (نَاقِص): Son kök harfi harf-i illet; örn. دَعَا (د ع و)، رَمَى (ر م ي).
  • Lefîf (لَفِيف): İki kök harfi harf-i illet; مَقْرُون (birleşik, örn. وَقَى) veya مَفْرُوق (ayrık, örn. وَلِيَ) olmak üzere ikiye ayrılır.
• Mu'tel fiillerde harf-i illet, belirli ses ortamlarında hazf (düşme), kalb (başka harfe dönüşme) veya iskân (harekesini kaybetme) süreçlerine girer; bu durum fiil çekimini sahîh fiilden belirgin biçimde farklılaştırır.

Kur'an'dan Örnekler

وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا — Fetih 48:29 (benzer kalıp); Hadîd 57:10 — "Allah iman edenlere vaat etti." İ'râb: وَعَدَ misâl fiildir; ilk kök harfi و olan üçlü mu'tel fiil. Mâzi bâbında و düşmez; ancak muzâri ve emir çekimlerinde (يَعِدُ / عِدْ) ilk kök harfi و hazfedilir. اللَّهُ fâil, merfû, lafzen merfûluğu damme ile.

قَالَ رَبِّ احْكُم بِالْحَقِّ — Enbiyâ 21:112 — "Dedi ki: Rabbim, hak ile hükmet." İ'râb: قَالَ ecvef fiildir; kökü ق و ل olup orta harf و'dır. Mâzi çekiminde و, elif'e (ا) kalbolarak uzun ünlü oluşturmuştur. رَبِّ münâdâ, mahallen merfû; muzâf olduğundan yâ mahzûf (رَبِّي aslı). احْكُم emir fiili, fâili müstetir (أنتَ).

وَادْعُ إِلَىٰ رَبِّكَ — Kasas 28:87 — "Rabbine davet et." İ'râb: ادْعُ nâkıs fiildir; kökü د ع و olup son harf و'dır. Emir kipinde son harf-i illet hazfedilmiş, bina alâmeti olarak önceki harfin harekesi (damme) bırakılmıştır. Fâil müstetir (أنتَ). إِلَىٰ رَبِّكَ câr-mecrûr, fiile müteallık.

رَمَى fiilini barındıran örnek olarak: وَمَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلَٰكِنَّ اللَّهَ رَمَىٰ — Enfâl 8:17 — "Attığında sen atmadın; fakat Allah attı." İ'râb: رَمَى nâkıs fiildir; kökü ر م ي olup son harf ي'dir. Mâzide ي, elif-i maksûreye (ىٰ) kalbolmuştur. اللَّهُ üçüncü رَمَى'nın fâili, merfû, lafzen damme ile. رَمَيْتَ'de ise fâil zamiri تَ geldiğinde ي harekesiz kalarak sahîh harfe benzemiş (iskân) ve olduğu gibi korunmuştur.

Notlar

• Hemze (ء) bazı dilciler tarafından sahîh harfler arasında sayılır; bir kısım âlim ise hemzeyi ayrı bir kategoride değerlendirir. el-Galâyînî, hemzeyi sahîh harflerden kabul ederek mehmûzu sahîh'in alt türü olarak işler.
• Mu'tel kelimelerdeki ses değişimleri (i'lâl قواعد الإعلال) ayrı bir sarf konusu olup sahîh-mu'tel ayrımını kavramak, i'lâl kurallarını öğrenmenin ön şartıdır.
• Bu sınıflandırma yalnızca fiillere özgü değildir; isimler de aynı ölçütlere göre sahîh ve mu'tel diye ikiye ayrılır ve özellikle müsennâ (ikil) ile cemi' kalıplarında mu'tel isimlerin imlası farklılaşır.